Tứ diệu đế, bát chánh đạo, tam pháp ấn trong tư tưởng Phật Giáo

Tứ diệu đế

Là 4 học thuyết của Phật Giáo bao gồm:

• Khổ Đế: Nhận thức Khổ là gì
• Tập Đế: Giải thích Khổ bắt đầu từ đâu
• Diệt Đế: Hạnh phúc là gì khi thoát Khổ
• Đạo Đế: Cách thức thực tập để đạt được sự thoát khổ. Theo đó có tất cả 27 phương pháp nhưng có 8 điều nổi bật nhất gọi là Bát Chánh Đạo

Khổ, Vô thường và Vô Ngã là 3 thành phần của Tam Pháp Ấn

Khổ Đế

Khổ tạo thành từ nỗi đau thể xác và những điều bất như ý. Đau đớn về thể xác thì là khổ, không đạt được điều mình muốn cũng hình thành khổ. Các điều bất như ý biến thành khổ khi bản thân ái ngã, vị kỉ, nuông chiều cái “tôi” để nó bị chi phối bởi tham, sân, bởi điều nó mong muốn và kì vọng. Nguyên nhân sâu xa đến từ sự vô minh, không nhận thức được bản thân cũng hình thành từ các hạt vật chất của vũ trụ và không có điều gì để buộc vũ trụ phải diễn ra như điều cái “tôi”, cái “ngã” mong đợi, cũng không thấu hiểu sự vô thường, nơi mọi sự vật hiện tượng đều vận động thay đổi và chuyển hoá, ngay cả cuộc đời cũng có thời hạn nên không có gì là vĩnh cửu. 

Tập Đế

Bất như ý không phải là khổ, khổ là từ Tâm, Tâm không chấp nhận những điều bất như ý thì tự nó sẽ thấy khổ, tâm đón nhận và quan sát những điểu bất như ý đó bằng thái độ buông xả,  thấu hiểu vô thường và duyên sinh tự khắc thấy bình an, thư thái.

Diệt Đế

Khi không chế được tham, sân, si, ái ngã giảm thiểu mong cầu, so sánh kì vọng thì tâm an trú trong bình an, trong hạnh phúc tương đối. Vì bản thân con người bình thường khó lòng mà thoát hẳn được sự vị kỉ để vô ngã hoàn toàn nên hạnh phúc tương đối là cấp bậc phù hợp nhất. Còn trạng thái hạnh phúc tuyệt đối trong Phật Giáo gọi là trạng thái Niết Bàn, nơi mà cái Tâm hoàn toàn sáng như gương trong, trí tuệ minh mẫn , vô ngã, không còn tham sân si, tà niệm. Đó chính là trạng thái của đức Phật. Hay nói cách khác Phật trong Tâm là như vậy, đức Phật chính là biểu tượng của tột cùng trí tuệ ở sâu thẳm trong tâm. Chứ không phải là những hình thức tín ngưỡng dị đoan mà dân gian là biến tấu đi sau hàng nghìn năm du nhập Phật Giáo.

Đạo Đế

27 phương pháp hành tập, trong đó 8 điều nổi bật nhất gọi là Bát Chánh Đạo: chánh kiến, chánh tư duy, chánh tinh thần, chánh mạng, chánh niệm, chánh nghiệp, chánh ngữ và chánh định

Giải thích chi tiết thì khá dài dòng, tựu chung Bát chánh đạo hướng con người đến với những suy nghĩ tích cực về cuộc đời, thế giới xung quanh (chánh kiến), không nói lời chia rẽ, gièm pha chủ quan một chiều, không khơi gợi cảm giác bất như ý, cảm giác tiêu cực ở người khác (chánh ngữ), quan sát sự vật hiện tượng mà không phán xét (chánh niệm), sống một đời lương thiện không hiểm ác, giúp đỡ người khác (chánh nghiệp và chánh mạng)…

Tựu chung lại trong nhân sinh quan Phật Giáo, để đạt được cảm giác hạnh phúc bình an: thì cần loại bỏ sự vô minh, loại bỏ lòng ái ngã (vô ngã - tức là không nuông chiều cái tôi), ái ngã dẫn đến tham sân si và để các điểu bất như ý kiểm soát nội tâm biến thành khổ, thấu hiểu sự vô thường (sự vận động biến đổi không ngừng nghỉ của sự vật hiện tượng), duyên sinh để tạo ra chất liệu buông xả (upekka) cho cái tâm có thể mở rộng và đón nhận các điều không như ý, và làm nó tan biến không trở thành khổ